Dathlu 50 mlynedd o Innovate Trust: Cartref Cefnogol cyntaf y DU

Mae Innovate Trust yn dathlu eu pen blwydd yn 50 eleni. Mae’r elusen annibynnol hon wedi newid bywydau nifer o bobl anabl ar draws y byd – a dechreuodd y cwbl yma, ym Mhrifysgol Caerdydd. Eleni, mae gwirfoddolwyr sy’n anabl wedi bod yn chwilota yn hanesion cynnar y sefydliad, i’w rhannu mewn arddangosfa newydd.

Swyddogaeth Innovate Trust yw i gefnogi oedolion gydag anableddau dysgu, anableddau corfforol, nam ar synnwyr neu gyflwr iechyd meddwl. Mae’n nhw’n cyflenwi gwasanaethau cartrefi cefnogol, yn ogystal â hyfforddiant, cyfleoedd gwaith a chyfleoedd i gymdeithasu.

Dechrau’r daith ar gyfer yr elusen oedd fel prosiect o’r enw ‘Cardiff Universities Social Services’, ac ers ei sefydlu, mae wedi datblygu i fod yn gorff yn hynod o ddylanwadol, sydd wedi brwydro dros hawliau ac urddas pobl anabl.

 

Dyddiau Cynnar 1967 – 1973

Ym 1967, penderfynodd grwp o fyfyrwyr o Gaerdydd herio’r drefn. Roedd ganddyn nhw ddamcaniaeth, y gallai pobl anabl ffynnu a byw’n annibynnol, petaent yn cael cefnogaeth addas.

Roedd cyfyngu pobl ag anableddau dysgu i ysbytai yn gyffredin iawn yn y cyfnod hwn. Roedd ‘sgandal Ysbyty Trelai’ yn y 1960au wedi datguddio bod gofal pobl anabl yng Nghaerdydd yn wael, ac yn gallu bod yn greulon. Damcaniaeth y myfyrwyr oedd y gallem ni, fel cymdeithas, wneud yn llawer gwell – a gyda hynny, ganed prosiect C.U.S.S..

Gweithiodd gwirfoddolwyr C.U.S.S. gyda 25 o oedolion gydag anableddau dysgu oedd yn byw yn Ysbyty Trelai. Darparodd y prosiect dripiau dydd, cyfleon hyfforddi, a chyfleon i gymdeithasu.

Llun du a gwyn o ddau ddyn, eu dwylo'n cyffwrdd. Mae'n nhw'n gwenu ac yn edrych yn hapus

Prof Jim Mansell, CBE, un o hoelion wyth y prosiect, gyda John O’Brien (1953-2011). John oedd un o’r bobl gynta i ymuno â chartref cefnogol CUSS. Yn Ysbyty Trelai, roedd ganddo enw drwg fel dyn ifanc byr-ei-dymer, a fyddai’n ‘creu trwbwl’. Mae ei ffrindiau a’i gyd-weithwyr yn Innovate Trust yn ei gofio fel dyn addfwyn ac amyneddgar, oedd yn meddu ar synnwyr digrifwch hoffus.

 

“Creu Trwbwl” – neu ddysgu sgiliau newydd?

Roedd y prosiect yn llwyddiant, a roedd nifer o drigolion yr ysbyty yn teimlo’n fwy hyderus ac annibynnol. Un diwrnod, penderfynodd dau ddyn ifanc oedd wedi bod yn rhan o’r prosiect, eu bod am fynd i nofio – a gadael yr ysbyty gyda’i gilydd i ymweld â’r pwll lleol.

Fe welodd nyrs nad oedd ar ddyletswydd nhw yn cerdded, a dychwelodd nhw i’r ysbyty, ble cawson nhw bryd o dafod. Yn dawel bach, roedd gwirfoddolwyr prosiect C.U.S.S. yn falch iawn o glywed bod y ddau ohonynt wedi cyrraedd mor bell ar eu pennau’u hunain.

 

Cartref Cefnogol Cyntaf Prydain – 1974

Wrth astudio effeithiau’r fenter gyntaf, teimlai’r myfyrwyr y gallent wneud mwy i wella ansawdd bywyd pobl ag anableddau dysgu.

Wedi cryn baratoi, lansiwyd y Cartref Cefnogol cyntaf yn y DU, gyda chefnogaeth gan Gyngor Caerdydd ac Ysbyty Trelai. Symudodd pump o oedolion ag anableddau dysgu o Ysbyty Trelai a thri o wirfoddolwyr oedd yn astudio ym Mhrifysgol Caerdydd i gartref yng Ngerddi Rhuthun yng Nghathays. Yn ystod y dydd, byddai’r tenantiaid yn mynychu canolfan hyfforddiant yn Nhrelai a byddai’r myfyrwyr yn mynychu eu darlithoedd.

Gan eu bod wedi eu cyfyngu i ysbyty am flynyddoedd, roedd angen cefnogaeth gychwynnol ar yr oedolion anabl, i’w galluogi i fyw yn annibynnol. Yn Ysbyty Trelai, doedden nhw byth yn cael cyfle i ddewis beth i fwyta, neu beth i wisgo – ond ar ôl cyfnod o addasu, dechreuodd yr oedolion arwain bywydau hapus, llawn, fel aelodau o gymuned.

Llun du a gwyn o ddyn ifanc gyda Syndrom Down's yn gwenu.

Alan oedd un o drigolion cyntaf y cartref cefnogol yng Ngerddi Rhuthun. Cafodd ei gyfyngu i ysbyty pan oedd yn fachgen bach. Trwy ei gyfraniad ef at y prosiect cartref cefnogol, fe dorrodd gwys newydd ar gyfer cymaint o bobl anabl, gan alluogi iddynt fyw bywydau llawn, hapus.

 

Y Stori yn Parhau – o Ysbytai i Gartrefi

Camau nesaf y prosiect oedd i’r myfyrwyr godi ymwybyddiaeth o lwyddiant y Cartref Cefnogol, trwy gyhoeddi adroddiadau ac ymchwil, a rhannu eu gwaith gydag awdurdodau lleol, ysbytai a phrifysgolion. Wrth i’r elusen dyfu yn ei maint a’i henw da, symudwyd y Cartref Cefnogol i leoliad sefydlog ar Ffordd y Brenin yn Nhreganna, ac agorwyd rhagor o gartrefi tebyg, wedi’u hariannu gan y Swyddfa Gymreig.

Ym 1977, agorodd yr elusen Ganolfan Gofal Seibiant i oedolion gydag anableddau dysgu oedd yn byw gyda’u rhieni. Roedd y ganolfan yn darparu seibiant i bobl anabl a gofalwyr, a mae dal ar agor heddiw.

Ym 1981, agorodd Gyngor Caerdydd adran newydd, er mwyn dyblygu ac ehangu y model ‘Cartref Cefnogol’, gan agor nifer o gartrefi tebyg. Erbyn 1983, lansiodd y Swyddfa Gymreig ‘Strategaeth datblygu gwasanaethau i bobl gyda handicap meddyliol ar gyfer Cymru gyfan’. Roedd yn ymateb i’r adroddiadau am gam-drin yn Ysbyty Trelai yn y 1960au – a’r adroddiad yn cymell awdurdodau lleol i atal rhag cyfyngu pobl anabl i ysbytai, ac i ddefnyddio model Cartref Cefnogol C.U.S.S. yn ei le.

 

Arloesi Gofal Lles

Dros y blynyddoedd, gweithiodd C.U.S.S. gydag awdurdodau lleol dros Gymru, i’w cefnogi wrth iddynt agor Cartrefi Cefnogol – gan roi cyngor ar sut i osod gwasanaethau newydd yn eu lle, a fyddai’n annog annibyniaeth ac urddas pobl anabl.

Newidiodd yr elusen ei henw i ‘Innovate Trust’ yn 2001, a mae’n parhau i arloesi heddiw: gan ddatblygu asiantaeth recriwtio arbennig i bobl anabl, creu busnes arlwyo i greu cyfleon gwaith i bobl anabl, a rhaglenni hyfforddiant ar gyfer pobl anabl sy’n diddori mewn gwaith amgylcheddol a threulio amser yn yr awyr agored.

Yn 2017, gweithiodd yr elusen ar y cyd â NESTA, i archwilio sut y gallai technolegau clyfar gael eu defnyddio i gefnogi pobl ag anableddau dysgu. Gwobrwywyd y prosiect, ac arweiniodd yr ymchwil at ddarparu technoleg clyfar i 197 o unigolion sy’n derbyn cefnogaeth gan yr elusen ar draws de Cymru.

Ffotograff o arddangosfa gyda phaneli a gwrthrychau mewn cesys

Mae 50 Mlynedd o Innovate Trust yn archwilio hanes cudd gofal lles. Mae’n olrhain stori grwp bychan o bobl anabl a myfyrwyr yn y 1960, a symbylodd newid byd, yn sut y mae’r sector feddygol a chymdeithas yn trin pobl anabl.

Diolch i gefnogaeth Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, gweithiodd gwirfoddolwyr gydag amrywiaeth o anableddau dysgu i archwilio hanes anhygoel yr elusen – gan ymchwilio dogfennau, recordio cyfweliadau a sefydlu cofnodion parhaol mewn archifdai lleol. I gydnabod gwreiddiau’r prosiect ym Mhrifysgol Caerdydd, rhoddwyd archif gynnar ac adroddiadau’r prosiect i Gasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, ble gall unrhyw un ddod i’w darllen.

Mae’r arddangosfa ’50 mlynedd o’r Innovate Trust’ i’w gweld yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, Llyfrgell y Celfyddydau a’r Gwyddorau Cymdeithasol, Rhodfa Colum, CF10 3EU. Os hoffech chi siarad yn uniongyrchol ag aelod o Innovate Trust, cysylltwch â Kieran Vass.

Diolch i Innovate Trust am gyflenwi lluniau ac ymchwil i greu’r blog hwn.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s