Dathlu 50 mlynedd o Innovate Trust: Cartref Cefnogol cyntaf y DU

Mae Innovate Trust yn dathlu eu pen blwydd yn 50 eleni. Mae’r elusen annibynnol hon wedi newid bywydau nifer o bobl anabl ar draws y byd – a dechreuodd y cwbl yma, ym Mhrifysgol Caerdydd. Eleni, mae gwirfoddolwyr sy’n anabl wedi bod yn chwilota yn hanesion cynnar y sefydliad, i’w rhannu mewn arddangosfa newydd.

Swyddogaeth Innovate Trust yw i gefnogi oedolion gydag anableddau dysgu, anableddau corfforol, nam ar synnwyr neu gyflwr iechyd meddwl. Mae’n nhw’n cyflenwi gwasanaethau cartrefi cefnogol, yn ogystal â hyfforddiant, cyfleoedd gwaith a chyfleoedd i gymdeithasu.

Dechrau’r daith ar gyfer yr elusen oedd fel prosiect o’r enw ‘Cardiff Universities Social Services’, ac ers ei sefydlu, mae wedi datblygu i fod yn gorff yn hynod o ddylanwadol, sydd wedi brwydro dros hawliau ac urddas pobl anabl.

 

Dyddiau Cynnar 1967 – 1973

Ym 1967, penderfynodd grwp o fyfyrwyr o Gaerdydd herio’r drefn. Roedd ganddyn nhw ddamcaniaeth, y gallai pobl anabl ffynnu a byw’n annibynnol, petaent yn cael cefnogaeth addas.

Roedd cyfyngu pobl ag anableddau dysgu i ysbytai yn gyffredin iawn yn y cyfnod hwn. Roedd ‘sgandal Ysbyty Trelai’ yn y 1960au wedi datguddio bod gofal pobl anabl yng Nghaerdydd yn wael, ac yn gallu bod yn greulon. Damcaniaeth y myfyrwyr oedd y gallem ni, fel cymdeithas, wneud yn llawer gwell – a gyda hynny, ganed prosiect C.U.S.S..

Gweithiodd gwirfoddolwyr C.U.S.S. gyda 25 o oedolion gydag anableddau dysgu oedd yn byw yn Ysbyty Trelai. Darparodd y prosiect dripiau dydd, cyfleon hyfforddi, a chyfleon i gymdeithasu.

Llun du a gwyn o ddau ddyn, eu dwylo'n cyffwrdd. Mae'n nhw'n gwenu ac yn edrych yn hapus

Prof Jim Mansell, CBE, un o hoelion wyth y prosiect, gyda John O’Brien (1953-2011). John oedd un o’r bobl gynta i ymuno â chartref cefnogol CUSS. Yn Ysbyty Trelai, roedd ganddo enw drwg fel dyn ifanc byr-ei-dymer, a fyddai’n ‘creu trwbwl’. Mae ei ffrindiau a’i gyd-weithwyr yn Innovate Trust yn ei gofio fel dyn addfwyn ac amyneddgar, oedd yn meddu ar synnwyr digrifwch hoffus.

 

“Creu Trwbwl” – neu ddysgu sgiliau newydd?

Roedd y prosiect yn llwyddiant, a roedd nifer o drigolion yr ysbyty yn teimlo’n fwy hyderus ac annibynnol. Un diwrnod, penderfynodd dau ddyn ifanc oedd wedi bod yn rhan o’r prosiect, eu bod am fynd i nofio – a gadael yr ysbyty gyda’i gilydd i ymweld â’r pwll lleol.

Fe welodd nyrs nad oedd ar ddyletswydd nhw yn cerdded, a dychwelodd nhw i’r ysbyty, ble cawson nhw bryd o dafod. Yn dawel bach, roedd gwirfoddolwyr prosiect C.U.S.S. yn falch iawn o glywed bod y ddau ohonynt wedi cyrraedd mor bell ar eu pennau’u hunain.

 

Cartref Cefnogol Cyntaf Prydain – 1974

Wrth astudio effeithiau’r fenter gyntaf, teimlai’r myfyrwyr y gallent wneud mwy i wella ansawdd bywyd pobl ag anableddau dysgu.

Wedi cryn baratoi, lansiwyd y Cartref Cefnogol cyntaf yn y DU, gyda chefnogaeth gan Gyngor Caerdydd ac Ysbyty Trelai. Symudodd pump o oedolion ag anableddau dysgu o Ysbyty Trelai a thri o wirfoddolwyr oedd yn astudio ym Mhrifysgol Caerdydd i gartref yng Ngerddi Rhuthun yng Nghathays. Yn ystod y dydd, byddai’r tenantiaid yn mynychu canolfan hyfforddiant yn Nhrelai a byddai’r myfyrwyr yn mynychu eu darlithoedd.

Gan eu bod wedi eu cyfyngu i ysbyty am flynyddoedd, roedd angen cefnogaeth gychwynnol ar yr oedolion anabl, i’w galluogi i fyw yn annibynnol. Yn Ysbyty Trelai, doedden nhw byth yn cael cyfle i ddewis beth i fwyta, neu beth i wisgo – ond ar ôl cyfnod o addasu, dechreuodd yr oedolion arwain bywydau hapus, llawn, fel aelodau o gymuned.

Llun du a gwyn o ddyn ifanc gyda Syndrom Down's yn gwenu.

Alan oedd un o drigolion cyntaf y cartref cefnogol yng Ngerddi Rhuthun. Cafodd ei gyfyngu i ysbyty pan oedd yn fachgen bach. Trwy ei gyfraniad ef at y prosiect cartref cefnogol, fe dorrodd gwys newydd ar gyfer cymaint o bobl anabl, gan alluogi iddynt fyw bywydau llawn, hapus.

 

Y Stori yn Parhau – o Ysbytai i Gartrefi

Camau nesaf y prosiect oedd i’r myfyrwyr godi ymwybyddiaeth o lwyddiant y Cartref Cefnogol, trwy gyhoeddi adroddiadau ac ymchwil, a rhannu eu gwaith gydag awdurdodau lleol, ysbytai a phrifysgolion. Wrth i’r elusen dyfu yn ei maint a’i henw da, symudwyd y Cartref Cefnogol i leoliad sefydlog ar Ffordd y Brenin yn Nhreganna, ac agorwyd rhagor o gartrefi tebyg, wedi’u hariannu gan y Swyddfa Gymreig.

Ym 1977, agorodd yr elusen Ganolfan Gofal Seibiant i oedolion gydag anableddau dysgu oedd yn byw gyda’u rhieni. Roedd y ganolfan yn darparu seibiant i bobl anabl a gofalwyr, a mae dal ar agor heddiw.

Ym 1981, agorodd Gyngor Caerdydd adran newydd, er mwyn dyblygu ac ehangu y model ‘Cartref Cefnogol’, gan agor nifer o gartrefi tebyg. Erbyn 1983, lansiodd y Swyddfa Gymreig ‘Strategaeth datblygu gwasanaethau i bobl gyda handicap meddyliol ar gyfer Cymru gyfan’. Roedd yn ymateb i’r adroddiadau am gam-drin yn Ysbyty Trelai yn y 1960au – a’r adroddiad yn cymell awdurdodau lleol i atal rhag cyfyngu pobl anabl i ysbytai, ac i ddefnyddio model Cartref Cefnogol C.U.S.S. yn ei le.

 

Arloesi Gofal Lles

Dros y blynyddoedd, gweithiodd C.U.S.S. gydag awdurdodau lleol dros Gymru, i’w cefnogi wrth iddynt agor Cartrefi Cefnogol – gan roi cyngor ar sut i osod gwasanaethau newydd yn eu lle, a fyddai’n annog annibyniaeth ac urddas pobl anabl.

Newidiodd yr elusen ei henw i ‘Innovate Trust’ yn 2001, a mae’n parhau i arloesi heddiw: gan ddatblygu asiantaeth recriwtio arbennig i bobl anabl, creu busnes arlwyo i greu cyfleon gwaith i bobl anabl, a rhaglenni hyfforddiant ar gyfer pobl anabl sy’n diddori mewn gwaith amgylcheddol a threulio amser yn yr awyr agored.

Yn 2017, gweithiodd yr elusen ar y cyd â NESTA, i archwilio sut y gallai technolegau clyfar gael eu defnyddio i gefnogi pobl ag anableddau dysgu. Gwobrwywyd y prosiect, ac arweiniodd yr ymchwil at ddarparu technoleg clyfar i 197 o unigolion sy’n derbyn cefnogaeth gan yr elusen ar draws de Cymru.

Ffotograff o arddangosfa gyda phaneli a gwrthrychau mewn cesys

Mae 50 Mlynedd o Innovate Trust yn archwilio hanes cudd gofal lles. Mae’n olrhain stori grwp bychan o bobl anabl a myfyrwyr yn y 1960, a symbylodd newid byd, yn sut y mae’r sector feddygol a chymdeithas yn trin pobl anabl.

Diolch i gefnogaeth Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, gweithiodd gwirfoddolwyr gydag amrywiaeth o anableddau dysgu i archwilio hanes anhygoel yr elusen – gan ymchwilio dogfennau, recordio cyfweliadau a sefydlu cofnodion parhaol mewn archifdai lleol. I gydnabod gwreiddiau’r prosiect ym Mhrifysgol Caerdydd, rhoddwyd archif gynnar ac adroddiadau’r prosiect i Gasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, ble gall unrhyw un ddod i’w darllen.

Roedd yr arddangosfa ’50 mlynedd o’r Innovate Trust’ i’w gweld yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, Llyfrgell y Celfyddydau a’r Gwyddorau Cymdeithasol, Rhodfa Colum, CF10 3EU. Os hoffech chi siarad yn uniongyrchol ag aelod o Innovate Trust, cysylltwch â Kieran Vass.

Diolch i Innovate Trust am gyflenwi lluniau ac ymchwil i greu’r blog hwn.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s